Trận đấu giữa Kasparov và Deep Blue năm 1997 là một trong những khoảnh khắc nổi tiếng nhất của lịch sử trí tuệ nhân tạo: lần đầu một máy tính thắng nhà vô địch cờ vua thế giới đương nhiệm trong một trận có thời gian thi đấu tiêu chuẩn. Bài viết kể lại chuyện đó qua lời buộc tội gian lận mà Garry Kasparov nhắm vào IBM, và xem hồ sơ nói gì. Điều đáng quan tâm là câu hỏi khó nhất không nằm ở IBM, mà ở việc vì sao nhà vô địch lại đầu hàng ở một thế cờ còn hòa được.

Tóm tắt nhanh

Deep Blue thắng chung cuộc 3,5–2,5 ở New York tháng 5 năm 1997. Kasparov ngờ rằng có con người nhắc nước cho cỗ máy, nhưng ông không đưa ra được bằng chứng; theo Christopher Chabris, gần như mọi nhà quan sát độc lập và cả ủy ban phúc thẩm của trận đấu đều cho rằng cáo buộc không có căn cứ. Năm 2017, chính Kasparov viết rằng câu trả lời của ông cho câu hỏi “Deep Blue có gian lận không?” giờ là “không”. Bàn tay con người có trong cỗ máy, nhưng ở dạng kho cờ và hàng nghìn đặc trưng nạp sẵn từ trước, không phải nhắc nước trong lúc đấu.

Diễn biến chính

Từ cỗ máy Turk đến Deep Thought (1769–1989)

Lời buộc tội “có người giấu bên trong” có tiền lệ từ năm 1769, khi cỗ máy chơi cờ Turk ra mắt triều đình Áo với một người chơi thật được giấu kín. Feng-hsiung Hsu, người thiết kế chip cờ cho Deep Blue, đã mở đầu một bài báo kỹ thuật năm 1999 bằng chính câu chuyện này. Năm 1958, Herbert Simon và Allen Newell viết rằng trong vòng mười năm, một máy tính số sẽ là nhà vô địch cờ vua thế giới. Lời hẹn ấy đã lỡ.

Tháng 11 năm 1988, Deep Thought thắng đại kiện tướng Bent Larsen, lần đầu một máy cờ thắng đại kiện tướng trong thi đấu giải. Nhưng ngày 22 tháng 10 năm 1989, ở New York, Kasparov đấu hai ván với Deep Thought và thắng cả hai. Sau đó Hsu, Murray Campbell và một phần nhóm chuyển sang IBM, và dự án mang tên Deep Blue.

Trận đấu đầu tiên năm 1996

Tháng 2 năm 1996, ở Philadelphia, Deep Blue thắng ván đầu, lần đầu một nhà vô địch thế giới đương nhiệm thua máy ở thời gian thi đấu tiêu chuẩn. Dù vậy, Kasparov thắng hai ván cuối và thắng chung cuộc 4–2. Hsu nhìn lại rằng Kasparov đã chỉ ra điểm yếu của cỗ máy, và chỉ riêng tốc độ tính toán là chưa đủ. Kasparov viết trên tạp chí Time rằng ông cảm nhận được một kiểu trí tuệ mới ở phía bên kia bàn cờ.

Trận tái đấu ở New York (tháng 5 năm 1997)

Trận tái đấu diễn ra từ ngày 3 đến 11 tháng 5 năm 1997 tại Equitable Center, với quỹ thưởng 1,1 triệu đô la. Theo bài báo của chính đội phát triển, bản Deep Blue năm 1997 có 480 chip cờ chuyên dụng, xét trung bình khoảng 126 triệu thế cờ mỗi giây trong cả trận, và dùng hàm đánh giá hơn 8.000 đặc trưng, phần lớn do con người chỉnh tay. Máy còn có sách khai cuộc khoảng 4.000 thế do đại kiện tướng Joel Benjamin soạn chính, cùng kho khoảng 700.000 ván của các đại kiện tướng.

Có hai bất cân xứng thật trong thể thức: theo Hsu, đội IBM được đổi trọng số các đặc trưng giữa các ván (IBM khẳng định đó là sự can thiệp duy nhất của con người), còn Kasparov, theo lời ông, không được xem các ván trước của cỗ máy mới.

Ván hai, ngày 4 tháng 5

Ở nước 37, Deep Blue cầm quân trắng lui tượng về ô e4, không ăn lợi thế trước mắt mà chặn đường phản công của đối thủ. Đại kiện tướng John Nunn gọi đó là “một nước đi tàn nhẫn”. Với Kasparov, nước đi ấy quá giống người, và về sau ông ám chỉ khả năng có con người can thiệp. Hồ sơ kỹ thuật kể khác: đội phát triển ghi rằng một đặc trưng đánh giá vị trí của xe có vai trò then chốt đúng ở ván này.

Cuối ván, Deep Blue đi một nước xe sai ở nước 45. Kasparov đầu hàng, nhưng phân tích về sau bằng chương trình Komodo cho thấy bên đen có thể chiếu tướng liên tục để ép hòa. Như vậy, ván cờ bị coi là bằng chứng của bàn tay con người lại kết thúc bằng một sai lầm của máy và một lần đầu hàng không cần thiết của người.

Ván sáu và kết quả (11 tháng 5)

Các ván ba, bốn, năm đều hòa. Ở ván sáu, Kasparov cầm quân đen chọn phòng thủ Caro-Kann, đi h6 ở nước 7, bị thí mã ở e6 và đầu hàng sau 19 nước. Tỉ số chung cuộc là 3,5–2,5 cho Deep Blue. IBM nhận nốt giải Fredkin trị giá 100.000 đô la. Kasparov nói ông xấu hổ về phần cuối trận, và đòi tái đấu với điều kiện IBM công bố các ván trước của máy và không chỉnh máy giữa trận.

Sau trận đấu (2000–2017)

IBM không tái đấu và cho Deep Blue nghỉ hưu; hai tủ máy hiện được trưng bày ở Smithsonian và Bảo tàng Lịch sử Máy tính. Ngày 10 tháng 1 năm 2000, Hsu đăng thư ngỏ gọi cáo buộc của Kasparov là vô căn cứ và sai sự thật, đồng thời kể rằng người đại diện của Kasparov trả lời: “Garry không muốn dính líu dưới bất kỳ hình thức nào”. Năm 2003, bộ phim tài liệu Game Over dựng lại lời nghi ngờ, và bị nhiều nhà phê bình điện ảnh chê là thiên vị Kasparov. Năm 2017, trong cuốn Deep Thinking, Kasparov viết rằng sau hai mươi năm, câu trả lời của ông là “không”, dù ông vẫn gọi việc IBM không tái đấu là một sự phản bội.

Điều còn tranh cãi hoặc cần thận trọng

  • Lỗi phần mềm ở ván một. Theo lời Campbell kể với Nate Silver, nước 44 của máy là nước ngẫu nhiên do lỗi. Nhưng chính Campbell năm 2017 gọi ý cho rằng lỗi ấy làm Kasparov rối trí là “suy đoán”.
  • Ai chỉ ra đường hòa. Một lời kể nói Kasparov được chỉ ra đường hòa vào sáng hôm sau; nguồn không nêu tên người chỉ.
  • Nước h6 ở ván sáu. Có người cho là nhầm thứ tự nước, có cách giải thích khác cho là nước chống máy có chủ ý (kênh chưa đối chiếu sách gốc), còn Kasparov nói ông cố tình chọn một khai cuộc đáng ngờ.
  • Bản ghi của máy. Theo Chabris, phía Kasparov nhận bản ghi ván hai sau trận; theo ChessBase, IBM công bố toàn bộ bản ghi năm 2000.
  • Cổ phiếu IBM. Phim và một số bài bình luận nói cổ phiếu tăng, nhưng các con số lệch nhau và kênh chưa có dữ liệu để kiểm chứng.
  • Kết luận của ủy ban phúc thẩm là lời thuật của Chabris; kênh chưa tìm được văn bản gốc.

Vì sao câu chuyện này đáng nhớ?

Lời buộc tội không dựa trên bằng chứng có người nhắc nước, mà trên cảm giác rằng một cỗ máy không thể chơi như thế. Chính Kasparov vừa khen cách máy từ chối lợi ích ngắn hạn ở ván hai, vừa nghi nó có người nhắc. Theo cách đọc của kênh, một khoảnh khắc quyết định có lẽ nằm ngoài bàn cờ, trong cách Kasparov đọc cỗ máy; đây chỉ là giả thuyết, vì hồ sơ chưa đo được ảnh hưởng của tâm lý so với sức cờ của máy. Deep Blue cũng đủ mạnh để thắng trận ấy.

Deep Blue cũng không “học” theo nghĩa của AI ngày nay: Campbell mô tả nó là một cuộc tìm kiếm lớn qua hàng tỉ khả năng, dẫn đường bằng các đặc trưng do người chỉnh. Một năm sau trận đấu, ở León, Kasparov thử cờ nâng cao, trong đó mỗi kỳ thủ được dùng một máy tính bên cạnh.

Câu hỏi thường gặp

Deep Blue có gian lận trong trận đấu với Kasparov không?

Không có bằng chứng về việc đó. Theo Chabris, các nhà quan sát độc lập và ủy ban phúc thẩm cho rằng cáo buộc không có căn cứ, và năm 2017 Kasparov viết câu trả lời của ông giờ là “không”.

Ai thắng trận Kasparov và Deep Blue năm 1997?

Deep Blue thắng chung cuộc 3,5–2,5 ở New York, từ ngày 3 đến 11 tháng 5 năm 1997. Năm 1996, Kasparov đã thắng trận đầu tiên với tỉ số 4–2.

Vì sao Kasparov đầu hàng ván hai?

Ông đầu hàng ở một thế cờ mà về sau phân tích cho thấy vẫn có thể ép hòa bằng chiếu tướng liên tục. Một lời kể nói ông được chỉ ra điều đó vào sáng hôm sau.

Deep Blue có phải là trí tuệ nhân tạo biết học không?

Không theo nghĩa AI ngày nay. Đó là một cuộc tìm kiếm khổng lồ, dẫn đường bằng hơn 8.000 đặc trưng mà phần lớn do con người chỉnh tay.

IBM có làm gì khác biệt giữa các ván không?

Theo Hsu, đội IBM đổi trọng số của các đặc trưng thế cờ giữa các ván, và luật cho phép việc này. IBM khẳng định đó là sự can thiệp duy nhất của con người.

Deep Blue bây giờ ở đâu?

IBM cho Deep Blue nghỉ hưu sau trận đấu. Hai tủ máy của nó được trưng bày ở Bảo tàng Quốc gia về Lịch sử Mỹ thuộc Smithsonian và ở Bảo tàng Lịch sử Máy tính.

Nguồn tham khảo

Bài viết tóm tắt từ video của kênh; nội dung mang tính giới thiệu.