Nếu bạn đang tìm bản tóm tắt sách Siêu Dự Báo (tên gốc Superforecasting: The Art and Science of Prediction), đây là cuốn của Philip E. Tetlock và Dan Gardner, bàn về việc vì sao tương lai khó đoán nhưng đoán giỏi hơn lại là một kỹ năng học được. Sách phù hợp với ai hay phải ước lượng, lập kế hoạch hoặc ra quyết định trong công việc, tiền bạc và đời sống. Bản tiếng Việt do Alpha Books giới thiệu trong tủ sách Alpha Skills.

Sách này nói về điều gì?

Cuốn sách bắt đầu từ một nghịch lý. Một nghiên cứu trước đó của Tetlock cho thấy dự đoán của các chuyên gia bình luận nhìn chung chỉ nhỉnh hơn may rủi một chút. Vậy mà trong một cuộc thi dự báo kéo dài bốn năm do giới tình báo Mỹ tài trợ, một nhóm người bình thường, trong đó có một ông về hưu ở bang Nebraska từng làm cho ngành nông nghiệp liên bang, lại nằm trong nhóm đoán giỏi nhất dù không có tài liệu mật.

Câu hỏi lõi của sách là: những người đoán giỏi nghĩ và làm khác chúng ta ở điểm nào? Theo tác giả, câu trả lời nằm ở thói quen tư duy chứ không phải ở danh tiếng hay một bộ óc phi thường. Hai tác giả cũng khác nhau về nghề nghiệp: Tetlock là giáo sư Đại học Pennsylvania, đồng dẫn dắt Good Judgment Project cùng vợ; Dan Gardner là nhà báo sống ở Ottawa, có sách về tâm lý và cách ra quyết định được xuất bản ở 25 nước. Bản gốc do Crown (Penguin Random House) phát hành mùa thu 2015, bản bìa mềm dày 352 trang, nên các con số dưới đây tính đến thời điểm đó.

5 ý chính của cuốn sách

1. Chuyên gia và con tinh tinh ném phi tiêu: ta đoán kém hơn mình tưởng

Câu đùa “chuyên gia chỉ ngang con tinh tinh ném phi tiêu” thường được gắn với nghiên cứu Expert Political Judgment (2005) của Tetlock: thu thập dự đoán của chuyên gia, chờ thực tế diễn ra rồi chấm điểm từng người. Theo bài điểm sách của Scott Alexander trên Slate Star Codex, Tetlock nói rõ không có con vật nào tham gia thí nghiệm; đó chỉ là cách nói vui cho mức đoán ngẫu nhiên.

Điều hay bị bỏ quên là vế sau: trong đám đông chuyên gia ấy vẫn có người nhìn xa thật. Kết luận đúng không phải “chuyên gia vô dụng” mà là “trung bình thì kém, nhưng có người giỏi”. Tetlock còn chỉ ra rằng những chữ mơ hồ như “có thể” hay “nhiều khả năng” khiến không ai chấm điểm được ai. Tác giả cho rằng nên nói bằng con số xác suất, vì con số thì kiểm tra và chỉnh dần được.

2. Giải đấu của tình báo Mỹ và người hưu trí ở Nebraska

Tháng 7/2011, Good Judgment Project ra đời để tham gia giải đấu dự báo do IARPA, một cơ quan nghiên cứu thuộc cộng đồng tình báo Mỹ, tổ chức. Theo Actuarial Review, dự án tuyển hơn 20.000 tình nguyện viên; trong bốn năm, gần 500 câu hỏi nhận về hơn một triệu lượt dự báo. Câu hỏi chủ yếu là địa chính trị, có hạn chót và đáp án rõ.

Mỗi dự báo là một xác suất, được chấm bằng điểm Brier: đo khoảng cách giữa xác suất bạn nêu và điều thực sự xảy ra, điểm càng thấp càng tốt. Nói 90% mà sai bị trừ nặng hơn nói 60% mà sai, nên tự tin quá mức phải trả giá. Theo Scott Alexander, khoảng 2% người tham gia nổi lên là “siêu dự báo gia”, trong đó có Bill Flack, ông về hưu ở Nebraska. Alpha Books giới thiệu rằng nhóm này gồm cả người làm phim, thợ sửa ống nước và vũ công. Theo Wikipedia, khoảng hai năm sau khi giải bắt đầu, IARPA chỉ còn tài trợ riêng nhóm của Tetlock.

3. Không phải thiên tài, mà là “bản beta vĩnh viễn”

Theo bài điểm sách của Scott Alexander, IQ trung bình của nhóm giỏi nhất chỉ ở khoảng bách phân vị thứ 80: khá, nhưng chưa phải thiên tài. Cũng theo ông, khoảng 70% người lọt nhóm đầu năm thứ nhất giữ được vị trí sang năm thứ hai, nên khó nói là chỉ gặp may. Có thêm một thí nghiệm nhỏ: khi dự báo của họ bị làm tròn về bội số của 5, độ chính xác giảm đáng kể, tức những chênh lệch như 63% so với 60% mang thông tin thật.

Tetlock gọi thái độ của họ là “bản beta vĩnh viễn”, mượn từ ngành phần mềm: ý kiến của mình luôn là phiên bản đang thử nghiệm, có tin mới thì chỉnh lại con số và sẵn lòng nhận sai. Tác giả cho rằng dự báo là kỹ năng trau dồi được; thứ cần học là thói quen, không phải một bộ óc khác thường.

4. Bẻ nhỏ câu hỏi và nhìn từ bên ngoài trước

Một ví dụ quen thuộc: Chicago có bao nhiêu thợ chỉnh đàn piano? Theo Actuarial Review, người dự báo giỏi “Fermi hóa” bài toán thành các câu nhỏ ước được: có bao nhiêu cây đàn, mỗi cây chỉnh mấy lần một năm, mỗi lần mất bao lâu, và một thợ làm bao nhiêu giờ mỗi năm. Làm vậy, ta biết mình đang giả định điều gì và biết phải sửa chỗ nào khi có thông tin mới.

Bước tiếp theo là góc nhìn bên ngoài: trước khi xét một cặp đôi trong đám cưới, hãy hỏi tỷ lệ ly hôn chung của những cặp có hoàn cảnh tương tự, rồi mới chỉnh theo chi tiết riêng. Kỷ luật này khó giữ, kể cả với người giỏi. Sách kể Bill Flack từng đoán Thủ tướng Nhật Abe sẽ không viếng đền Yasukuni năm 2013, nhưng ông Abe vẫn đến; nhìn lại, Flack nhận ra mình đã ngầm trả lời câu “nếu tôi là thủ tướng, tôi có đi không?”. Đó là lỗi thay câu hỏi khó bằng câu dễ hơn mà não làm rất lặng lẽ.

5. Con cáo thắng con nhím, và đội thắng cá nhân

Tetlock dùng hình ảnh con cáo biết nhiều điều nhỏ và con nhím biết một điều lớn. Theo phỏng vấn của ông với Knowledge at Wharton, người có lối nghĩ đa dạng dự báo tốt hơn người bám một ý lớn, nhưng truyền thông lại chuộng kiểu nhím vì câu nói gọn và chắc nịch. Tuy vậy, ông không gạt bỏ các nhà bình luận nổi tiếng: Thomas Friedman giỏi đặt câu hỏi, Bill Flack giỏi trả lời có điểm số, và hai vai ấy cần nhau.

Theo Actuarial Review, năm đầu của dự án, người dự báo theo đội chính xác hơn người làm một mình 23%; sang năm thứ hai, khi các siêu dự báo gia được xếp chung đội, độ chính xác tăng thêm 50%. Sách cũng không nói mọi thứ đều đoán được: theo Institutional Investor, sách chỉ phản bác một phần thuyết thiên nga đen của Nassim Taleb, thừa nhận có biến cố hiếm thật sự không dự báo được nhưng cho rằng dự báo ngắn hạn vẫn có ích.

Góc nhìn phản biện

  • Scott Alexander (Slate Star Codex, đầu năm 2016): con số 2% chỉ là chỗ cắt trên bảng xếp hạng, không có ranh giới rõ rệt giữa nhóm giỏi và phần còn lại; khả năng dự báo giống một dải liên tục. Ông cũng nhận xét người đã quen sách về thiên kiến nhận thức sẽ thấy nhiều phần không mới.
  • Joshua Kim (Inside Higher Ed, tháng 1/2016): ông khen sách cân bằng nhưng hoài nghi lối nghĩ linh hoạt lúc nào cũng hơn, và nêu câu hỏi: ta muốn đoán trước tương lai hay muốn định hình nó? Có quyết định dựa trên giá trị cốt lõi chứ không dựa trên xác suất.
  • Klaus Solberg Søilen (2018, theo Wikipedia): cho rằng sách chưa giải thích thỏa đáng vì sao Good Judgment Project vượt được các nhóm dự báo khác.

Theo cách đọc của Kai Audio, giới hạn hợp lý nằm ở loại câu hỏi: bằng chứng mạnh nhất đến từ các câu hỏi địa chính trị ngắn hạn, có hạn chót và đáp án rõ. Với cú sốc hiếm, chuyện dài hạn hoặc việc ta muốn tự tay tạo ra, một con số xác suất khó nói hết.

Ai nên đọc cuốn sách này?

  • Người hay phải ước lượng thời gian, chi phí hoặc kết quả trong công việc và muốn có cách làm bài bản hơn.
  • Người quan tâm đến tâm lý ra quyết định và các lỗi tư duy thường gặp.
  • Người hay theo dõi tin tức, bình luận và muốn biết cách đọc những lời dự đoán một cách tỉnh táo.
  • Người muốn thử vài thói quen nhỏ như ghi dự đoán kèm phần trăm, nhờ bạn bè phản biện, rồi đối chiếu kết quả.

Câu hỏi thường gặp

Siêu dự báo gia (superforecaster) là ai?

Theo sách, đó là nhóm rất nhỏ trong các tình nguyện viên của Good Judgment Project, khoảng 2% theo Scott Alexander, dự báo chính xác hơn hẳn số còn lại. Họ phần lớn là người bình thường, không có tin mật.

Điểm Brier là gì?

Là thước đo khoảng cách giữa xác suất bạn nêu ra và điều thực sự xảy ra; điểm càng thấp càng tốt. Cách chấm này phạt nặng kiểu tự tin mà sai.

Người đoán giỏi có cần IQ cao không?

Theo bài điểm sách của Scott Alexander, IQ trung bình của nhóm giỏi nhất ở khoảng bách phân vị thứ 80, tức khá chứ không phải thiên tài. Tác giả cho rằng thói quen tư duy quan trọng hơn.

Cuốn sách có bản tiếng Việt không?

Có. Bản tiếng Việt mang tên Siêu Dự Báo - Superforecasting: Những phương pháp dự đoán trên tầm chuyên gia, do Alpha Books giới thiệu.

Có thể áp dụng gì từ sách vào đời sống?

Thay chữ mơ hồ bằng con số, hỏi tỷ lệ chung trước khi xét trường hợp riêng, bẻ nhỏ câu hỏi lớn để ước từng phần, chỉnh ý kiến theo bằng chứng và nhờ người khác phản biện dự đoán của mình.

Bài viết tóm tắt từ video của kênh Kai Audio; nội dung mang tính giới thiệu, không thay thế việc đọc sách gốc.