IBM Watson là cỗ máy từng đánh bại hai nhà vô địch Jeopardy vào tháng 2 năm 2011, rồi được IBM đặt cược để thay đổi y học, nhưng đến tháng 1 năm 2022 hãng đã bán phần lớn mảng Watson Health. Chỉ mười một năm tách đỉnh vinh quang khỏi vụ bán tháo ấy, và câu chuyện cho thấy khoảng cách giữa một màn trình diễn được dựng sẵn với một sản phẩm phải sống ở đời thật.

Tóm tắt nhanh

Watson thắng trên một sân khấu được thiết kế cho nó: mỗi câu hỏi có đúng một đáp án, và khi không chắc, máy được quyền im lặng. Phòng khám ung thư thì không như vậy. Một ca bệnh có thể có nhiều cách chữa chấp nhận được, chuẩn điều trị thay đổi liên tục, và im lặng cũng là một quyết định. IBM đem tấm huy chương của trường quay đi bán như tấm vé vào bệnh viện, và các dự án ung thư của Watson lần lượt thất bại.

Diễn biến chính

Tháng 2 năm 2011: Watson hạ Ken Jennings và Brad Rutter

Các ván đấu được ghi hình tại phòng thí nghiệm IBM ở Yorktown Heights, bang New York, và phát sóng giữa tháng 2 năm 2011. Chung cuộc Watson có hơn 77 nghìn đô la, Ken Jennings 24 nghìn, Brad Rutter hơn 21 nghìn. Dưới đáp án cuối, Jennings viết một câu đùa mượn từ The Simpsons về việc chào đón những ông chủ máy tính mới.

2006–2010: Từ ý tưởng của David Ferrucci đến DeepQA

Sau chiến thắng của Deep Blue trước Garry Kasparov năm 1997, IBM Research tìm một thách thức lớn tiếp theo vừa gây tiếng vang vừa có ích cho kinh doanh. Năm 2006, nhà khoa học David Ferrucci đề xuất dạy máy chơi Jeopardy. Dự án mang tên nội bộ DeepJ, sau đó bộ phận tiếp thị đổi thành Watson. Bản đầu tiên chỉ trúng hơn một câu trên mười. Sau khoảng ba năm và hơn 5.500 thí nghiệm, hệ thống DeepQA dựng hàng trăm đáp án ứng viên cho mỗi câu, chấm điểm từng cái và chỉ bấm chuông khi đủ tin cậy. Năm 2010, trong các ván tập với cựu thí sinh, Watson thắng khoảng hai phần ba số ván.

Sân khấu cũng được gọt cho vừa với máy: những câu hỏi dùng hình ảnh hay âm thanh bị loại. Trong ván đầu, Watson từng đáp “Toronto” cho một gợi ý về thành phố Mỹ, nhưng nó chỉ cược 947 đô la, tức là biết mình có thể sai.

2011–2014: Từ trường quay sang bệnh viện

Ngày 17 tháng 2 năm 2011, IBM cùng hãng Nuance công bố đưa Watson vào y tế, hứa có sản phẩm thương mại trong 18 đến 24 tháng. Những dự án công bố hôm đó không thành sản phẩm. Tháng 3 năm 2012, Memorial Sloan Kettering (MSK) hợp tác với IBM, bắt đầu với ung thư phổi, vú và tuyến tiền liệt. Từ tháng 6 năm 2012, MD Anderson ở Texas ký dự án Cố vấn Chuyên gia Ung thư. Ginni Rometty, tổng giám đốc từ năm 2012, tuyên bố “cú phóng lên Mặt Trăng” của IBM sẽ là y tế. Đầu năm 2014 IBM lập Nhóm Watson với khoảng mười nghìn người, trong lúc doanh thu cả tập đoàn đã giảm mười bảy quý liên tiếp.

Hai sân khấu khác nhau: câu hỏi, đáp án và sự im lặng

Ở bệnh viện, câu hỏi nằm rải rác trong hàng chục trang bệnh án viết vội. Tại MD Anderson, máy đọc tốt những thông tin cố định (trên 90%) nhưng chỉ còn khoảng 65% khi phải hiểu thứ tự thời gian của việc điều trị. Đáp án cũng không duy nhất: với ung thư phổi, nhóm MD Anderson phải chia bệnh nhân thành 68 nhóm và chấp nhận nhiều đáp án cùng lúc. Một nhóm thuốc miễn dịch mới thành chuẩn điều trị, trong khi kho hồ sơ cũ không có ca nào dùng nó. Để dạy máy, các chuyên gia MSK soạn ra những ca bệnh giả định, nên Watson học từ ý kiến của một bệnh viện thay vì từ thế giới. Ở Ấn Độ, Watson đồng ý với bác sĩ ở 73% ca ung thư vú; ở một bệnh viện Hàn Quốc, với ung thư đại tràng chỉ 49%.

2015–2016: Watson Health, quảng cáo và dự án Texas đổ vỡ

Tháng 4 năm 2015, IBM lập đơn vị Watson Health và mua thêm các công ty dữ liệu y tế, gồm một hãng ảnh y khoa giá một tỷ đô la và Truven giá 2,6 tỷ đô la (tháng 2 năm 2016), tổng cộng hơn bốn tỷ đô la. Tháng 10 năm 2015, Watson xuất hiện trong quảng cáo trò chuyện với Bob Dylan. Trong khi đó ở Texas, hợp đồng MD Anderson được gia hạn đến mười hai lần, IBM ngừng hỗ trợ bản chạy thử ngày 1 tháng 9 năm 2016, và kiểm toán cuối năm đó thấy tổng chi vượt 62 triệu đô la mà hệ thống chưa từng dùng cho bệnh nhân thật.

2017–2022: Tài liệu bị lộ và vụ bán Watson Health

Tháng 2 năm 2017, Forbes đưa tin MD Anderson cho Watson ngồi ghế dự bị. Tháng 9 năm 2017, STAT đăng điều tra về lời hứa chữa ung thư của IBM. Tháng 7 năm 2018, STAT công bố tài liệu nội bộ nói về những khuyến nghị điều trị không an toàn và sai, vì máy học từ số ít ca giả định và ý kiến vài chuyên gia. Cuối năm 2020, các sản phẩm Watson cho ung thư bị khai tử. Ngày 21 tháng 1 năm 2022, IBM bán tài sản dữ liệu y tế của Watson Health cho quỹ Francisco Partners; công ty mới sau đó mang tên Merative. IBM giữ lại cái tên Watson, và năm 2023 ra mắt nền tảng watsonx.

Điều còn tranh cãi hoặc cần thận trọng

  • Lời cảnh báo của Ferrucci, kể cả câu về học sinh lớp hai, là ông kể lại mười năm sau và do báo chí diễn ý, nên chỉ là lời của một phía.
  • Ca Watson đề xuất thuốc nguy hiểm cho bệnh nhân ung thư phổi đang chảy máu là ca thử nghiệm; theo những gì được công bố, chưa có bệnh nhân thật nào bị hại.
  • Con số 62 triệu đô la ở Texas là tổng chi, gồm cả tiền tư vấn. Cuộc kiểm toán chỉ xét việc mua sắm, không đánh giá khoa học, và IBM đến nay vẫn nói dự án thành công về nghiên cứu.
  • Giá bán Watson Health khoảng một tỷ đô la chỉ là báo chí ước theo nguồn tin, và thứ được bán là kho dữ liệu, không phải bản thân công nghệ Watson.
  • Cũng cần công bằng với cỗ máy: bản Watson phân tích gen từng giúp tìm ra những đột biến mà người đọc bỏ sót và được dùng ở hàng chục bệnh viện cựu chiến binh, dù cuối năm 2020 sản phẩm ấy cũng bị khai tử.

Vì sao câu chuyện này đáng nhớ?

Theo kịch bản, Watson không thua vì ngốc. Nó thua vì một màn trình diễn được dựng để thắng bị đem bán như bằng chứng cho một sản phẩm phải hoạt động ở nơi không ai dựng gì cho nó. Cùng một kiểu sai, ở trường quay chỉ đáng 947 đô la, còn trong y học có thể là một con người.

Ngày nay, mỗi mô hình AI mới thường kèm các bộ đề có sẵn đáp án, và người dựng bộ đề nhiều khi cũng là người dự thi. Lần tới nghe một cỗ máy đứng đầu bảng điểm, câu hỏi đáng đặt ra là: nó thắng trên sân khấu nào, và ai đã dựng sân khấu ấy?

Câu hỏi thường gặp

IBM Watson thắng Jeopardy khi nào và với tỷ số nào?

Các ván phát sóng từ 14 đến 16 tháng 2 năm 2011. Chung cuộc Watson có 77.147 đô la, Ken Jennings 24.000 đô la và Brad Rutter 21.600 đô la.

Vì sao Watson thành công ở Jeopardy nhưng thất bại ở ung thư?

Jeopardy có đúng một đáp án cho mỗi câu và cho phép máy im lặng khi không chắc. Trong ung thư, một ca có thể có nhiều cách chữa chấp nhận được, chuẩn điều trị đổi nhanh, và hồ sơ bệnh án rải rác, viết vội.

Dự án Watson tại MD Anderson tốn bao nhiêu?

Cuộc kiểm toán cuối năm 2016 ghi tổng chi vượt 62 triệu đô la, gồm khoảng 39 triệu cho IBM và 21 triệu cho hãng tư vấn PwC. Hệ thống chưa từng được dùng cho bệnh nhân thật.

Watson có làm hại bệnh nhân không?

Theo những gì được công bố, chưa có ai bị hại. Ca khuyến nghị thuốc nguy hiểm trong tài liệu bị lộ là ca thử nghiệm.

IBM bán Watson Health cho ai và khi nào?

Ngày 21 tháng 1 năm 2022, IBM bán tài sản dữ liệu y tế của Watson Health cho quỹ đầu tư Francisco Partners. Giá không được công bố; báo chí ước khoảng một tỷ đô la.

IBM có còn dùng tên Watson không?

Có. IBM giữ lại cái tên Watson, và năm 2023 ra mắt nền tảng watsonx cho thế hệ AI tạo sinh.

Nguồn tham khảo

  • Ferrucci et al., AI Magazine 31(3), 2010 — liên kết
  • Steve Lohr, The New York Times, 16/7/2021 — liên kết
  • Eliza Strickland, IEEE Spectrum, 2/4/2019 — liên kết
  • STAT, 25/7/2018, về các khuyến nghị điều trị không an toàn — liên kết
  • Matthew Herper, Forbes, 19/2/2017 — liên kết
  • Simon et al., The Oncologist — liên kết
  • Thông cáo IBM về việc Francisco Partners mua tài sản dữ liệu y tế, 21/1/2022 — liên kết
  • John Markoff, The New York Times, 16/2/2011; PCWorld, 17/2/2011

Bài viết tóm tắt từ video của kênh; nội dung mang tính giới thiệu.